งานคร่ำ
รูปภาพ นางสาวเจริญ เจ๊ะสิเด็น หนึ่งในนักเรียนศิลปาชีพ ผู้สืบสานการทำคร่ำจากนายสมาน ไชยสุกุมาร
Charoen Jaesiden, a SUPPORT
trainee inherited the art of making Khram
(embedding gold or silver wire on an iron surface) from Mr.Saman Chaisukuman the instructor.
การทำคร่ำ คือ การฝั่งเส้นเงิน เส้นทองเส้นเล็กๆ ลงบนผิวเครื่องใช้ ที่ทำด้วยเหล็ก โดยจะต้องทำให้ผิวเหล็ก เกิดเป็นรอยขรุขระ อย่างละเอียด ด้วยการใช้เหล็กสกัดที่คมบาง ตอกสักลงบนผิวเหล็กหลายๆ ครั้ง จากนั้นใช้เส้นทอง หรือเส้นเงินตอกให้ติดเป็นลวดลาย และเมื่อทิ้งไว้ระยะหนึ่ง เนื้อเหล็ก ก็จะเกิดสนิมตามธรรมชาติ ซึ่งจะช่วยขับลายให้เด่นขึ้น แต่การทำคร่ำจะต้องรีบทำ และคนที่ทำ จะต้องเหงื่อยไม่เค็ม เพราะเนื้อเหล็กจะเกิดสนิม ทำให้ตอกเส้นเงิน เส้นทองไม่ติด
การทำคร่ำ ในสมัยโบราณ จะฝังเส้นเงิน หรือเส้นทองอย่างใดอย่างหนึ่ง ลงบนเครื่องใช้ที่ทำด้วยเหล็ก ให้ติดลงบนผิวโลหะ เป็นลวดลายซึ่งมีมาตรฐานอยู่ ๓ ลาย คือ ลายก้านขด ลายมะลิเลื้อย ลายพุ่มข้าวบิณฑ์ จะไม่ฝังทั้งเส้นเงิน และเส้นทอง และทำลายหลายลาย บนเครื่องใช้ชนิดเดียวกัน หากฝังด้วยเส้นเงิน เรียกว่า คร่ำเงิน ฝังด้วยเส้นทอง เรียกว่า คร่ำทอง แต่ปัจจุบัน ทำทั้งคร่ำเงิน และคร่ำทองอยู่บนของชิ้นเดียวกันได้
คนไทย จะเริ่มรู้จักการทำคร่ำ มาตั้งแต่เมื่อไรไม่ปรากฏหลักฐาน แต่ปรากฎว่า มีสิ่งของเครื่องใช้ทำคร่ำแล้ว ในสมัยอยุธยา อาทิเช่น ด้ามพระแสงปืน ของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
น้อยคนนัก ที่จะรู้จักงานคร่ำ ช่างทำคร่ำที่มีฝีมือ ในสมัยรัตนโกสินทร์ เท่าที่สอบพบได้แก่ ขุนสารพัดช่าง ข้าราชการกรมช่างสิบหมู่ บิดาของนายสมาน ไชยกุสุมาร เจ้าพนักงานภูษามาลา กองพระราชพิธี สำนักพระราชวัง ขุนสารพัดช่าง ได้เรียนวิชาการทำคร่ำ จากครูชาวเขมร ที่เข้ามาในประเทศไทย ต่อมานายสมาน ไชยสุกุมาร ผู้เป็นบุตร ได้รับการถ่ายทอดศิลปะนี้ สืบมาอีกชั้นหนึ่ง และมิได้ถ่ายทอดต่อไปยังผู้ใด
จนกระทั่งประมาณปี พ.ศ. ๒๕๒๑ - ๒๕๒๒ อาจารย์สมาน ไชยกุสุมาร ได้ถวายวิชาคร่ำ แด่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี หลังจากที่ได้เก็บวิชานี้ไว้เป็นเวลานาน¹
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงเล็งเห็นคุณค้า และทรงเกรงว่าศิลปะชิ้นนี้จะสูญหายไป จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการอนุรักษ์ และฟื้นฟูขึ้นใหม่ โดยให้นายสมาน มาสอนวิชาการทำคร่ำ ให้แก่นักเรียนศิลปาชีพในสวนจิตรลดา ปัจจุบันมีนักเรียนศิลปาชีพ ได้รับการถ่ายทอดวิชาคร่ำ จากนายสมานไว้แล้วหลายคน คาดว่าต่อไปวิชาทำคร่ำคงจะมีผู้สืบทอด ให้แพร่หลายยิ่งขึ้น
นายสมาน ไชยสุกุมาร
เจ้าพนักงานภูษามาลา กองพระราชพิธี สำนักพระราชวัง ผู้สืบทอดวิชาคร่ำ จากขุนสารพัดช่าง ผู้เป็นบิดา ที่รู้จักกันในนาม คุณลุงสมาน
หรือ อาจารย์สมาน
ของนักเรียนศิลปาชีพ เป็นชาวกรุงเทพ ปัจจุบันอาย ๘๘ ปี เป็นครูช่างผู้มีอาวุโสสูงสุด ในโรงเรียนฝึกศิลปาชีพ ในบริเวณสวนจิตรลดา
นายสมาน ได้ถ่ายทอดวิชาคร่ำ ที่น้อยคนนักจะรู้จัก และเกือบจะสาบสูญแล้ว แด่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และถ่ายทอด แก่นักเรียนศิลปาชีพไว้หลายคน อาทิ นางสาวเจริญ เจ๊ะสิเด็น ชาวนนทบุรี ผู้ซึ่งเดิมไม่มีความรู้ทางช่างแขนงใดมาก่อน จนสามารถอวดฝีมือการทำคร่ำ ในที่ต่างๆ ได้
¹ บุหลง ศรีกนก. งานช่างรอบตัวของหลุงหมาน
, ศิลปวัฒนธรรม. ๑๐,๑๑ (กันยายน ๒๕๓๒) : ๗๙.
