รูปภาพ ย่านลิเพา ไม้เลื้อยตระกูลเฟิร์น ในป่าภาคใต้ ที่ชาวบ้านบางท้องถิ่น รู้จักนำมาใช้ประโยชน์ ในงานฝีมือ แต่เมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ฟื้นฟู งานศิลปะพื้นบ้านนี้ อย่างจริงจัง งานจักสานย่านลิเพา จึงพัฒนาเป็นงานประณีตศิลป์ ที่แสนล้ำค่า มีราคายิ่ง
Yan Lipao, a vine specy of fern
family in the southern part of Thailand used for local handicraft developed into a work of art by Her Majesty.
นางสาวทองคำ รักษาดี
นางสาวทองคำ รักษาดี คือ ผู้หนึ่งที่มีโอกาส ได้รับการฝึกงานจักสานย่านลิเพา โดยเริ่มจากไม่เป็นมาก่อนเลย จนบัดนี้เธอได้กลายเป็นหนึ่ง ในบรรดาช่างฝีมือทองแห่งโรงฝึกศิลปาชีพ สวนจิตรลดา
ด้วยพื้นความรู้เพียง ชั้นประถมปีที่ ๖ จากโรงเรียนบ้านทุ้งขาม อำเภอชะอำ จังหวัดเพชรบุรี นางสาวทองคำ วัย ๑๕ ปี ก็ได้รับคัดเลือก ให้มาสมัครเป็นนักเรียน ในศูนย์ศิลปาชีพ สวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต ในขณะที่พวกพี่ๆ อีก ๒ คน ช่วยพ่อแม่ทำนาอยู่ที่บ้านเกิด
ครูผู้ประสิทธิ์ประสาทวิชาจักสานย่านลิเพา ให้แก่เธอเป็นคนแรก เป็นครูจากจังหวัดนราธิวาส ชื่อ ครูมะแช สุหลง ซึ่งสอนที่ศูนย์ศิลปาชีพ พระราชวังไกลกังวล และเมื่อมาอยู่ที่ศูนย์ศิลปาชีพ สวนจิตรลดา เธอก็ได้รับประสบการณ์เพิ่มขึ้น จากครูสมนึกกับครูแก้ว
ที่ศูนย์ศิลปาชีพแห่งนี้ นางสาวทองคำ นั่งทำงานอยู่กับเพื่อนอีกสองสามคน ในขณะที่อีกส่วนหนึ่ง ได้ตามเสด็จฯ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ไปยังพระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์ จังหวัดนราธิวาส เขาเหล่านั้นไปตามวาระ ที่ต้องสับเปลี่ยนกันไปเป็นครูสอนวิชานี้ ให้แก่คนรุ่นใหม่ ณ ท้องถิ่นอื่นเช่นเดียวกับ ที่นางสาวทองคำ และเพื่อนๆ เคยเป็นผู้รับมาก่อนในอดีต
นางสาวทองคำ เล่าว่า การนำย่านลิเพา มาสานเป็นภาชนะนั้น จะต้องใช้ความประณีตอย่างสูง ตั้งแต่การเลือกย่านลิเพา มาใช้เป็นอันดับแรกทีเดียว กล่าวคือ จะต้องรู้จักคัดเลือกชนิดที่พอเหมาะพอดี ไม่อ่อนไม่แก่ เพื่อให้ได้สีเข้มและไม่กรอบ ย่านลิเพาที่แก่กำลังดี จะมีสีเข้ม และมีความเหนียว เมื่อเลือกย่านลิเพาได้แล้ว ก็เด็ดใบออก ลอกเปลือก แล้วนำไปผึ่งให้แห้ง เมื่อแห้งแล้ว นำไปฉีกเป็นเส้นขนาดพอเหมาะ คือย่านลิเพาต้นหนึ่ง จะแบ่งได้สามเส้น จากนั้นก็นำไปรูดในเครื่องมือขูด ที่เรียกกันว่า เรียดๆ นี้ทำจากวัสดุที่หาได้ง่าย คือ ฝากระป๋องนมนี่เอง นำมาเจาะรูให้มีขนาดต่างๆ กัน การรูดเส้นย่านลิเพานี้ ถ้ามีกำลังดี และมีความชำนาญสูง จะสามารถรูดให้เล็กได้เท่าขนาดเส้นผม และมีลักษณะเป็นมันวาว โดยธรรมชาติ เพิ่มความงามให้ผลิตภัณฑ์ชนิดนี้ โดดเด่นขึ้นไปอีก
การสานภาชนะ หรือผลิตภัณฑ์ย่านลิเพา จะต้องทำโครงตามต้องการเสียก่อน แล้วจึงนำเส้นย่านลิเพาไปสาน โครงนี้ทำด้วยหวายหอม ซึ่งเป็นหวายที่มีคุณภาพดีที่สุด
ผู้ที่ทำงานด้านนี้ต้องใจเย็น มีสมาธิดี เพราะการสานย่านลิเพา เป็นงานละเอียดอ่อนใช้ฝีมือ ใช้ความอดทนสูง เนื่องจากต้องอุทิศเวลานานมากกว่า จะสำเร็จออกมาเป็นงานชิ้นหนึ่ง
นางสาวทองคำ กล่าวในตอนท้ายว่า การสานย่านลิเพา ต้องฝึกปรือฝีมือกันอยู่เสมอ จะทำให้มือนิ่งมีน้ำหนักเท่ากัน เพราะเมื่อฝีมือมั่นคงแล้ว จะทำให้ผลิตภัณฑ์ ที่บรรจงสอดสานลวดลายด้วยเส้นย่านลิเพา ที่เรียวเล็กดุจเส้นผมนั้น แลดูเป็นแผ่นเรียบสม่ำเสมอกันหมด บ่งบอกให้รู้ถึงความมีฝีมือเลิศล้ำ ของผู้นิรมิตขึ้นมาทีเดียว
