รูปภาพ กระเป๋าถือสานด้วยไม้ไผ่ ผลงานแผนกงานจักสานไม้ไผ่ลายขิด
งานจักสานไม้ไผ่ลายขิด
ศิลปหัตถกรรมประเภทงานจักสานลายขิด คือ สิ่งที่สะท้อนให้เห็นถึง ลำดับแห่งความเจริญทางวัฒนธรรม ของชาวอีสานได้เป็นอย่างดี เช่นกันกับงานจักสานย่านลิเพา ซึ่งเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาวภาคใต้ งานจักสานที่เรียกว่า ลายขิด¹ นี้ ก็คือ ลักษณะของลวดลายชนิดหนึ่ง ซึ่งเป็นลายที่มีลักษณะแข็งๆ แบบเรขาคณิต การผูกลาย และการประสานกันของลายจะเป็นเส้นตรง แม้ลายนี้จะประกอบกันด้วย องค์ประกอบของเส้นตรง แต่ก็ไม่ทำให้เกิดความรู้สึกที่แข็งกระด้างแต่อย่างใด เพราะในแต่ละลายนั้นจะมีเส้น มีส่วนละเอียดที่ลดหลั่นกันไป มีการประสานกันด้วยช่องไฟ และจังหวะที่พอเหมาะพอดี ซึ่งทำให้ลายนั้นงดงาม แม้จะไม่ให้ความรู้สึกที่อ่อนช้อยเหมือนลวดลาย ที่สร้างขึ้นด้วยเส้นโค้งก็ตาม
งานจักสานลายขิด เป็นงานที่พัฒนาขึ้นมาจากลายแม่บท ซึ่งเป็นลายพื้นฐานของงานจักสานทั่วไป ลายแม่บทนี้ จะเป็นลายที่มีลักษณะประจำตัวเด่นชัด มีกฎเกณฑ์การสานแน่นอน เช่น ลายขัด - ยกหนึ่ง ข่มหนึ่ง ลายสอง - ยกสองข่มสอง เป็นต้น ลายที่พัฒนาขึ้นนี้ก็จะมีพื้นฐานจากลายแม่ แต่มีลายละเอียดเพิ่มเติม และลักษณะลายแม่ยังปรากฏเด่นอยู่ ตัวอย่าง ลายเหล่านี้คื ลายลบน้ำ ลายดีหล่ม ลายดีกระจาย เป็นต้น
นอกจากจะเป็นงานที่พัฒนาจากลายแม่แล้ว บรรพบุรุษชาวอีสาน ยังได้ประดิษฐ์ลวดลาย สายจากความคิด ที่ได้จากประสบการณ์ มาสร้างจินตนาการเป็นรูปลายต่างๆ โดยอาศัยพื้นฐานเดิมที่ดียิ่ง มาเป็นหลักในการสาน กล่าวคือ ยังคงรักษากฎเกณฑ์เดิมไว้บ้าง แต่ก็ไม่เสมอไปนัก จากนั้นจะใช้ตอกสีชนิดละเอียด มาสลับสอดสะกิดยกให้เป็นดอก เป็นลวดบายทับลงบนโครง ที่สานไว้อีกทีหนึ่ง ให้เป็นลายขิด ลวดลายเหล่านั้น ก็ล้วนมาจากสิ่งที่พบเห็นใกล้ๆ ตัว อาจจะเป็นรูปสัตว์ พืชพรรณไม้ เครื่องมือ เครื่องใช้ที่พบเห็นอยู่บ่อยๆ ช่างก็จะเกิดความบันดาลใจ นำสิ่งเหล่านี้มานิรมิตประดิษฐ์ เป็นลวดลายได้นานาชนิด เช่น ขิดรังผึ้ง ขิดดอกพิกุล ขิดใบฝ้าย ขิดขอก่าย ขิดขอโง ขิดขอเครือ เป็นต้น
งานจักสานลายขิดนี้ เป็นงานที่ทำสืบต่อกันมา จากความทรงจำของพ่อ แล้วพ่อก็ถ่ายทอดให้ลูก การสอนสืบต่อกันนี้เป็นการบอกเล่า และการฝึกทำ ไม่มีการบันทึกลวดลาย ไว้เป็นหลักฐานทางเอกสาร เช่นเดียวกับงานศิลปะพื้นบ้านอื่นๆ ที่บางชนิดก็เสื่อมสูญไปแล้ว พร้อมกับกาลเวลา และอายุขัยของคนรุ่นก่อน นับเป็นเรื่องที่น่าเสียดายยิ่ง ที่มรดกทางวัฒนธรรม อันบ่งบอกถึงภูมิปัญญาของชาวบ้านภาคอีสาน ประเภทนี้จะสูญสิ้นตามไปอีกประเภทหนึ่ง
ด้วยเหตุนี้ เมื่อความทราบถึง สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ผู้ทรงเป็นประธานมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปิดแผนกจักสานลายขิด ขึ้นอีกแผนกหนึ่งที่โรงฝึกศิลปาชีพ สวนจิตรลดา รวมทั้งในบริเวณสถานที่ประทับแห่งอื่นๆ ด้วยเช่นกัน
งานจักสานลายขิด ที่โรงฝึกศิลปาชีพนี้ ครูจะสอนนักเรียน ตั้งแต่การเลือกวัสดุ การจักตอก ซึ่งจะเริ่มตั้งแต่ชนิดหยาบ ไปจนถึงขั้นละเอียด จากนั้นจะสอนให้เด็กขึ้นโครง หุ้มโครงการขึ้นลาย และเก็บขอบ ให้เรียนจนครบถ้วนกระบวนการทำ รวมทั้งเทคนิคต่างๆ ซึ่งจะทำให้เด็กนำไปฝึก ในเรื่องการนำลายจากผ้าขิด มาเป็นลายในงานจักสานได้เป็นอย่างดี
¹ สนามจันทร์, ศิลปหัตถกรรมอีสาน
, วารสารรายเดือนบ้าน. ๕, ๕๗ (กรกฎาคม ๒๕๒๑): ๖๕.
