งานสลักหนัง
รูปภาพ แผ่นหนังสลัก และฉลุเป็นภาพ วิถีชีวิตแบบไทย
หนัง เป็นมหรสพ ที่ได้รับความนิยมมากในสมัยโบราณ การแสดงหนัง มีสองอย่างคือ หนังใหญ่ และหนังตะลุง การแสดงหนังใหญ่ และหนังตะลุง คือ การเชิดแผ่นหนัง ซึ่งแกะและฉลุลวดลายเป็นภาพตัวละคร เรื่องรามเกียรติ์ ที่ผูกติดกับตัวไม้ หลังจอผ้าขนาดใหญ่ ซึ่งมีแสงไฟส่องอยู่เบื้องหลัง เกิดเป็นเงาที่เคลื่อนไหว ลีลาไปตามเนื้อหาของบทละคร
งานแกะสลักหนัง เป็นงานที่ต้องใช้ความอดทนอย่างสูง เพราะกว่าจะสำเร็จออกมา เป็นแผ่นหนังลวดลายงามวิจิตรนั้น จะต้องผ่านขบวนการหลายขั้นตอน เริ่มตั้งแต่การเลือกหนัง ช่างจะต้องเลือกหนังที่ไม่หนาไม่บางเกินไป เส้นละเอียดและเหนียว หนังวัวเป็นหนังที่ดีที่สุด โดยเฉพาะตรงแผงท้อง เมื่อเลือกหนังได้แล้ว นำไปฟอก การฟอกจะต้องใช้ความอดทนอย่างสูง เพราะเวลาฟอกหนังจะส่งกลิ่นเหม็นมาก วิธีฟอกแบบโบราณ คือ นำหนังดิบมาทำความสะอาด เช็ดพังผืดให้หมด ล้างให้สะอาด แล้วขึงเหมือนจอภาพยนตร์ ตากแดดให้แห้ง พอแห้งแล้วเอามีดขูดด้านขน เอาขนและของสกปรกด้านนอกออกให้หมด เอาไปแช่น้ำ แช่จนกระทั่งมันคืนรูป เหมือนหนังดิบที่ยังไม่ได้ฟอก แล้วเอาขึ้นมาขึงอีกที ทิ้งไว้ ๓ - ๔ คืน แล้วแต่ชนิดของหนัง ทั้งหมดทุกขั้นตอนใช้เวลา ๗ วัน¹
ถึงขั้นตอนการแกะ เริ่มด้วยการเขียนลาย ลงบนกระดาษ แล้วบอกลงบนแผ่นหนัง จากนั้นจึงแกะสลักไปตามลายที่ลอกไว้ เวลาแกะต้องระวังอย่าให้โดนน้ำ มิฉะนั้นหนังจะพอง และหดตัวเสียรูปไป
เครื่องมือที่ใช้ในการแกะสลักหนัง มีหลายชิ้น ส่วนใหญ่แล้ว ช่างแต่ละคนจะทำขึ้นเอง เพื่อให้ถนัดมือเวลาแกะ ต้องใจเย็นและมีสมาธิ เพราะเครื่องมือคมมาก ถ้าพลาดพลั้งอาจโดนบาดได้ง่าย
นายประเสริฐ จันทนะวรรณ์ ผู้สืบทอดและถ่ายทอดศิลปะ การแกะสลักหนังแบบดั้งเดิมนี้ กล่าวว่า
...ที่เสื่อมไป เป็นเพราะความนิยมมากกว่าไปตามวิทยาการ แต่ศิลปะพื้นเมืองมันไม่ได้ไปไหน ถ้าเรารักษาไว้มันก็ไม่ตาย แต่ว่ามันจะโตหรือเปล่าอันนี้สำคัญ... อย่างที่สมเด็จฯ รับสั่งว่าเราสืบทอดมาแล้ว เราก็มาถ่ายทอดต่อ สืบทอดรุ่นต่อไป รุ่นต่อไป แต่ถ้าท่านไม่สืบทอดไว้ ป่านนี้คงไม่มีแล้ว เพราะมันหาศิลปะดั้งเดิมยาก มันจะหายไปไม่ใช่ใครดูถูกฝีมือใคร แต่มันจะหายไปทีละรุ่น ลายนี้จะเป็นลายใหม่ไม่ได้ต้องเป็นลายเก่า ถ้าทำแบบสมัยใหม่อย่างดอกไม้ มันเป็นไปไม่ได้ เพราะภาพของเราเป็นภาพ ๒ มิติ เป็นภาพแสงเงา ถ้าทำเป็นดอกไม้เส้นจะแข็งแบนทื่อ สู้เป็นตัวละครไม่ได้ มันมีลวดลายแทรกอยู่ดูมีชีวิตชีวาตรงนั้น อาศัยเส้นแต่ละอัน และฝีมือ ถ้าคนที่เขียนลายไทยเก่ง จะไปได้เร็วกว่า เพราะลายไทยนี้ เป็นหลัก เช่น กนก ๓ ตัว แล้วแต่ว่าจะอยู่ในรูปร่างอย่างไร แล้วแต่ฝีมือเราจะเขียน ให้อ่อนช้อยลง¹
ปัจจุบันนี้ มีผู้สืบทอดงานศิลปะดั้งเดิมชิ้นนี้ ไว้หลายท่าน งานแกะสลักหนังของไทย คงจะไม่สูญอย่างแน่นอน
¹ มินตรา. ชีวิตใต้เบื้องพระยุคบาท ประเสริฐ จันทนะวรรณ์
นิตยสารดิฉัน ๑๗, ๓๙๕ (สิงหาคม ๒๕๓๖) : ๓๑๐.
² เรื่องเดียวกัน หน้า ๓๑๑
