แหล่งกำเนิดข้าวไทย
แผนที่ 1: แหล่งกำเนิดและการแพร่กระจายของธัญพืช (จากหนังสือ Past worlds: Atlas of Archaeology)
ข้าวเป็นพืชล้มลุกใบเลี้ยงเดี่ยว จัดอยู่ในวงศ์หญ้าสกุลข้าวออไรซา (Oryza) สามารถเจริญเติบโตได้ดีในเขตร้อน และอบอุ่น มีการแพร่กระจายอย่างกว้างขวาง ตั้งแต่เส้นรุ้งที่ 50 องศาเหนือ ในสาธาณรัฐประชาชนจีน ถึง 40 องศาใต้อาร์เจนตินา และสามารถเจริญเติบโตได้ตั้งแต่ความสูงระดับน้ำทะเลถึง 2,500 เมตร หรือมากกว่า และเป็นพืชชนิดเดียว ที่เติบโตในบริเวณที่ไม่มีน้ำขัง จนถึงมีน้ำขังลึก 4 เมตร
ปัจจุบันมีข้าวแพร่กระจายทั่วโลก อย่างน้ยอ 23 ชนิด แยกเป็นชนิด ข้าวปลูก เพื่อบริโภค 2 ชนิด คือ ข้าวปลูกเอเชีย (O. sativa) และข้าวปลูกแอฟริกา (O. glaberrima) ที่เหลืออีก 21 ชนิด เป็นข้าวป่า ในจำนวนนี้พบแพร่กระจายอยู่ในประเทศไทย 5 ชนิด โดยเฉพาะข้าวป่าอายุข้ามปี (O. rufipogon) และข้าวป่าอายุปีเดียว (O. nivara) จัดเป็นบรรพบุรุษของข้าวปลูกเอเชีย
ข้าวจากหลักฐานโบราณคดี
ข้อมูลแผนที่แหล่งกำเนิดของข้าว และการแพร่กระจายของข้าว (ดูแผนที่ 1) ชี้ให้เห็นว่าพื้นที่บางส่วน ของจีนตอนใต้ ตะวันตกเฉียงใต้ของดินเดีย พม่า ไทย ลาว กัมพูชา และ เวียดนาม เป็นถิ่นกำเนิด การเจริญพันธุ์ของข้าว และพัฒนาการของการนำข้าวป่า มาเป็นข้าวปลูกได้ดียิ่งกว่าพื้นที่อื่น
หลักฐานโบราณคดี ที่ค้นพบในพื้นที่ข้างต้น ยังไม่มากพอที่จะยืนยันอายุสมัยของการกำเนิดข้าว ที่เก่าแก่มากนัก กล่าวคือ พบหลักฐานว่า ข้าวป่าอันเป็นพืชพันธุ์ในธรรมชาติ ได้พัฒนาไปเป็นข้าวปลูก ในบริเวณลุ่มน้ำเหลือง และลุ่มน้ำแยงซีในภาคเหนือ และภาคกลางของจีน จึงสันนิษฐานว่าข้าวป่า และข้าวปลูกที่กล่าวมานี้ น่าจะปรากฏขึ้นประมาณ 10,000 ปีมาแล้ว ปัจจุบันข้าวปลูกเอเชีย พบแพร่กระจายอยู่ในเกาะซาราวัก ประเทศมาเลเซีย แต่กลับไม่พบหลักฐานทางโบราณคดีเก่าแก่ถึงหมื่นปี ในเขตพื้นที่ที่กำหนดในแผนที่ข้างต้นว่า เป็นถิ่นกำเนิดข้าว
รูปภาพ รอยแกลบข้าวบนชั้นดิน อายุประมาณ 2,500 ปี บ้านโนนชัย ขอนแก่น (จากหนังสือ The Personality of Thailand)
ข้าวปลูกที่เก่าแก่ที่สุดของพื้นที่แถบนี้ คือประมาณ 7,000 ปีมาแล้ว มาจากแหล่งโบราณคดีแบบวัฒนธรรมเหอมูตู้ ในตอนใต้ของอ่าวหางโจ ทางตะวันออกเฉียงเหนือ ของมณฑลเจ้อเจียง ประเทศจีน หลักฐานที่พบในแหล่งโบราณคดีวัฒนธรรมเหอมูตู้ คือ การทับถมขอแกลบข้าว เมล็ดข้าว ฟางข้าว ใบข้าว และ การนำแกลบข้าวมาเป็นส่วนผสมในเครื่องปั้นดินเผา และ ยังพบหลักฐานว่า ชุมชนที่เพาะปลูกข้าวในวัฒนธรรมเหอมูตู้ เป็นชาวนาที่อาศัยในบ้านไม้รูปสี่เหลี่ยม เลี้ยงหมู ควาย และสุนัข ปลูกพืชพันธุ์อื่นที่ใช้เป็นอาหารด้วย เช่น น้ำเต้า จากนั้น วัฒนธรรมการปลูกข้าว จึงแพร่กระจายลงสู่จีนตอนใต้ เมื่อประมาณ 5,000 ปีมาแล้ว โดยเฉพาะทางฝั่งทะเลตะวันออกเฉียงใต้ ที่มณฑลฝูเจี้ยน มณฑลกวางตุ้ง เกาะใต้หวัน และเกาะฮ่องกง
การแพร่กระจายของวัฒนธรรมการปลูกข้าว จากตอนใต้ของประเทศจีน มาสู่ภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ และหมู่เกาะ ไม่ได้มีเพียงเมล็ดพันธุ์ข้าว หรือความรู้เรื่องการเพาะปลูกข้าวเท่านั้น แต่ยังให้อิทธิพลต่อรูปแบบ ของการทำเครื่องไม้เครื่องมือในการเพาะปลูกข้าว และเครื่องปั้นดินเผา ซึ่งเป็นภาชนะหุงต้มข้าวอีกด้วย
การพบข้าวจากหลักฐานในแหล่งโบราณคดีไทยครั้งแรก มาจาก การขุดค้นทางโบราณคดี ที่ถ้ำปุงฮุง จังหวัดแม่ฮ่องสอน เมื่อปี พ.ศ.2515 โดย ดร.เชสเตอร์ กอร์มัน พบร่วมกับพืชชนิดอื่น คือ มะเกิ้ม น้ำเต้า และถั่ว กำหนดอายุว่าอยู่ในช่วงประมาณ 2,900 - 1,100 ปีมาแล้ว ผลจากการวิเคราะห์ ตัวอย่างเรณู และเมล็ดข้าวพบว่าเป็นข้าวป่าไม่ใช่ข้าวปลูก แสดงให้เห็นว่าคนโบราณที่อาศัยที่ถ้ำแห่งนี้ นำข้าวป่า และพืชอื่นๆ มาบริโภคแล้ว แต่ยังไม่รู้จักการเพาะปลูกข้าว และแสดงให้เห็นว่าข้าวป่า ขึ้นได้ตามธรรมชาติ ในภาคเหนือของไทยในช่วงเวลานั้น
พบหลักฐานจากแกลบข้าว ซึ่งน่าจะเป็นข้าวปลูกที่แหล่งวัฒนธรรมโลหกรรม ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ที่เป็นแหล่งขุดค้นสำคัญ 4 แหล่ง ได้แก่ แหล่งโนนนกทา อำเภอภูเวียง จังหวัดขอนแก่น แหล่งบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี แหล่งบ้านนาดี อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี และแหล่งบ้านกอก ตำบลเมืองเก่า อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น
