ข้าวจากตำนาน
รูปภาพ เทพเจ้าข้าวของแอฟริกา
นอกจากหลักฐานทางโบราณคดี ที่แสดงให้เห็นร่องรอยของข้าว ว่าอยู่ที่แหล่งใดบ้าง ตำนานปรัมปรา หรือเรื่องเล่ากำเนิดของสิ่งต่างๆ ของชนหลายกลุ่ม ก็ช่วยสนับสนุนหลักฐาน ทางโบราณคดีให้เด่นชัดขึ้น
ตำนานปรัมปราที่เกี่ยวกับกำเนิดของข้าว มีพบใน 3 แหล่ง คือ แอฟริกา จีน และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในแอฟริกา พบในกลุ่มชนเผ่า ที่เซียราเลโอน และมาดากัสการ์ ชนเผ่าที่นั่นเล่าคล้ายคลึงกันว่า ข้าวเป็นอาหารสวรรค์ซึ่งเทพธิดาขโมยลงมาให้มนุษย์
ตำนานของจีน เล่าถึงวีรบุรุษในวัฒนธรรมชื่อ เสินหนงลื้อ (ชาวนาผู้วิเศษ) ว่าเป็นคนคิดวิธีทำนาขึ้น แต่เดิมคนสมัยโบราณ เลี้ยงชีพด้วยการล่าสัตว์ ต่อมาเมื่อประชากรเพิ่มมากขึ้น คนก็ต้องเข้าป่าหาผักพืช และข้าวฟ่างตามป่ามากิน เสินหนงสื้อ จึงได้ทดลองบุกเบิกไถคราดที่ดิน ปลูกธัญพืชที่เก็บมารอบๆ ที่พัก ปรากฎว่าธัญพืชที่ปลูกด้วยวิธีนี้ได้ผลดี ทำให้ชีวิตคน มีหลักประกันว่าจะมีอาหารกินทุกฤดูกาล
อีกสำนวนหนึ่งเล่าว่า ในสมัยจักรพรรดิเหยาโฮ่วจี้ บุตรนางเจียงหยวน ข้าวเกาเหลียงสีแดงเข้ม ซึ่งล้วนมีเมล็ดใหญ่กว่า เมล็ดข้าวป่า ผู้คนจึงมาขอเรียนรู้ นอกจากสอนวิธีการเพาะปลูกแล้ว ยังได้ประดิษฐ์เครื่องมือทำนาไว้มากมาย และยังได้ร่วมกับ ไถศี่ น้องชาย และ ซูจิน หลานชาย คิดวิธีปราบวัวป่าให้เชื่อง แล้วนำมาใช้ไถนา ตั้งแต่นั้นมา คนก็เลิกล่าสัตว์ และตั้งถิ่นฐานอยู่กับที่ จักรพรรดิเหยาจึงแต่งตั้งให้ โฮ่วจี้ เป็น ปรมาจารย์แห่งการเกษตร
ทางภาคใต้ของจีนมีชนชาติต่างๆ อยู่อาศัยกันมานมนานหลายเผ่าพันธุ์ ชนชาติไทเป็นคนกลุ่มใหญ่ ในตำนานการสร้างโลก ของชนชาติไทหลายกลุ่ม เมื่อกล่าวถึงกำเนิดของคนไท ก็จะกล่าวถึงการปลูกข้าวควบคู่กันอยู่เสมอ เช่น ตำนานของไทลื้อ (ที่สิบสองปันนา) เล่าว่า เมื่อปู่สังกะสา ย่าสังกะสี เอาดินมาปั้นเป็นมนุษย์ และสัตว์ ก็สอนให้มนุษย์รู้จักทำนา
ตำนานของไทลาว เล่าว่า แถนส่งควายลงมาที่นาน้อยอ้อยหนู และสอนคนให้รู้จักทำนา
หากประมวลตำนานนิทานเรื่องต่างๆ ของคนในเอเวียตะวันออกเฉียงใต้ มารวมกัน เราจะพบชุดความคิดที่คล้ายคลึงกัน ของคนปลูกข้าว ซึ่งพยายามอธิบายประสบการณ์ในการค้นพบ พืชมหัศจรรย์นี้ถ่ายทอดให้แก่ลูกหลาน ขณะเดียวกันก็พยายามอธิบาย คุณค่าของข้าว และความสำคัญ ชุดความคิดนี้ ได้แก่
- ข้าวได้มาอย่างไร มนุษย์รู้จักวิธีการปลูกข้าวชนิดต่างๆ ได้อยางไร
- ทำไมข้าวจึงกลายเป็นพืชที่สำคัญอย่างยิ่ง
- มนุษย์ควรปฎิบัติอย่างไรต่อข้าว
