1. ข้าวได้มาอย่างไร มนุษย์รู้จักวิธีการปลูกข้าวชนิดต่างๆ ได้อยางไร
ในตำนานของคนปลูกข้าว แบ่งคำตอบได้ออกเป็น 5 กลุ่ม
กลุ่มที่ 1 เล่าว่า ข้าวได้มาจากสุนัข กลุ่มนี้ ได้แก่ นิทานของจ้วงไทใต้คง ปู้ยี (ในจีน) ชาวเขาเผ่ามูเซอ (ที่จังหวัดตาก) ชาวเขาเผ่าลีซอ นิทานกลุ่มนี้มีโครงเรื่องหลัก คล้ายคลึงกันว่า มนุษย์ได้พันธุ์ข้าวที่ติดมากับหาง หรือขนสุนัขหลังจากรอดตายมาได้ จากน้ำท่วมโลก สุนัขจึงมีบุญคุณ ในพิธีกินข้าวใหม่ทุกปีของชาวลีซอ หลังจากไหว้ผีแล้ว จะเอาข้าวใหม่ และเนื้อที่ปรุงในพิธี ส่งให้สุนัขกินก่อน เช่นเดียวกับชาวไทใต้คง ในยูนานก็ให้สุนัขกินข้าวใหม่ ในวันสุนัข เดือนอ้าย
กลุ่มที่ 2 เล่าว่า ข้าวได้มาจากนก กลุ่มนี้ ได้แก่ นิทานของชาวลัวะ เผ่ากะตู (ชนกลุ่มพูดภาษามอญ-เขมร ในแขวงเซกอง ประเทศลาว) นิทานลัวะ เล่าว่า ชาวลัวะ ถูกเจ้านายหลอกให้เมล็ดพันธุ์ข้าวเปลือกต้มสุกมา ทำให้หว่านปลูกไม่ขึ้น ชาวลัวะช้ำใจจึงใช้หน้าไม้ยิงนก ในกระเพาะนกมีเมล็ดข้าวเปลือกอยู่จำนวนหนึ่ง มนุษย์จึงได้เมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกข้าว
กลุ่มที่ 3 เล่าว่า ข้าวได้มาจากทาก ได้แก่ นิทานของตะเรียง (ชนกลุ่มพูดภาษามอญ-เขมร ในแขวงเซกอง ประเทศลาว) เรื่องมีอยู่ว่า หลังน้ำท่วมโลกครั้งใหญ่ เหลือผู้หญิงกับหมาถึก (หมาหนุ่ม) บนโลกมนุษย์ ผู้หญิงขอให้หมาถึกว่ายน้ำไปขอไฟ ที่เมืองเทวดาซึ่งน้ำท่วมไม่ถึง ขณะนั้นบนโลกไม่มีสิ่งใดที่กินได้ เหลือแต่ทากตัวหนึ่ง ทากบอกมนุษย์ว่า รู้จักหมากไม้ชนิดหนึ่ง ที่กินแล้วจะสุขภาพดี คนจึงจ้างให้ทากไปเอามา ทากคืบคลานไปเอาเมล็ดข้าวลีบมาได้ในครั้งแรก ครั้งที่สองจึงได้เมล็ดข้าวที่สมบูรณ์ ทากจึงบอกว่าต้องจ้างเราด้วยเลือด 2 ถ้วย แล้วเราจะตอบแทนคืนด้วยข้าว 2 เมล็ด
รูปภาพ เทวีศรี เทพแห่งข้าวของอินโดนีเซีย จากหนังสือ The Art of Rice
กลุ่มที่ 4 เล่าว่า ข้าวได้มาจากเทพ ได้แก่ ตำนานข้าวของอินโดนีเซีย และกลุ่มชนชาติไท (จ้วง ไทลาว และไทใหญ่) ตำนานข้าวของชาวอินโดนีเซีย เล่าว่า ต้นข้าวเกิดมาจากร่างของเทวีศรี ธิดาของจอมเทพปัตหราคุรุ ซึ่งมอบให้เป็นของขวัญแก่ชาวเมืองปจารัน ชาวจ้วง เล่าว่า เมื่องสร้างโลกแล้ว ปู้โล่โถปั้นดินเป็นรูปควาย แล้วสอนให้ชาวจ้วง ทำนา จับปลา และเลี้ยงไก่ ตำนานขุนบูฮมของไทลาว เล่าว่า หลังจากน้ำท่วมโลกลดลงแล้ว แถนหรือเทพผู้เป็นใหญ่ นำมนุษย์ที่หนีไปอยู่ที่เมืองแถน มาส่งคืนไว้ที่เมืองนาน้อยอ้อยหนู พร้อมกับให้ ควายเพื่อใช้ทำนา ส่วนไทยใหญ่ เล่าว่า แลงดอนเทพผู้เป็นใหญ่ ประทานขุนลูขุนไลให้ปกครองมนุษย์ และสอนให้คนทำนา ในหน้าฝนและในที่ลุ่ม
กลุ่มที่ 5 เล่าว่า ข้าวมีอยู่แล้วในธรรมชาติ ชนชาติไทหลายกลุ่มไม่ว่าจะเป็นไทลาว ไทดำ คนไทยในประเทศไทย มีตำนานข้าวเก่าแก่คล้ายกันว่า เมล็ดข้าวในยุคแรกใหญ่มีขนาดเท่ากับ 1 ศอก ต้นข้าวมีอยู่ตามทุ่ง เวลาข้าวสุกจะบินมาหามนุษย์เอง ดังนั้นมนุษย์ต้องรู้จักเตรียมทำยุ้งฉางไว้เก็บข้าว ในนิทานของไทดำ และไทลาว เล่าว่า ครั้งหนึ่ง แม่ม่ายสร้างยุ้งไม่ทัน เมื่อข้าวบินมาก็เอาไม้คาน หรือด้ามมีดตีข้าวบ้างก็ว่าบ่นบริภาษข้าว แม่ข้าวน้อยใจจึงบินกลับไป ตั้งแต่นั้นมามนุษย์ต้องตามไปเก็บเกี่ยวข้าวเอง นักมานุษยวิทยา ทัมไบยาห์ ตีความสัญลักษณ์ จากตำนานตอนนี้ว่า แสดงพัฒนาการจากข้าวป่ามาเป็นข้าวปลูก
ความคิดว่า ข้าวยุคแรกมีเมล็ดใหญ่นี้ตรงกันกับ อัคคัญญสูตร ในคัมภีร์พระไตรปิฎกของพระพุทธศาสนา ต่างกันที่อัคคัญญสูตร แสดงให้เห็นว่า เหตุที่ข้าวมีเมล็ดเล็กลง เป็นเพราะความโลภของมนุษย์เอง แทนที่จะเก็บเมล็ดข้าวไว้พอกินในแต่ละวัน กลับมีบางคนกักตุนข้าว จนเกิดภาวะทะเลาะวิวาทขึ้น
