รูปที่ 1 บรรยากาศการทำนา (จากหนังสือ Twentieth Century Impression of Siam)
1. ระบบศักดินาเป็นกลไกควบคุมการแจกจ่ายแรงงานหรือกำลังไพร่พล
ในสังคมโบราณ กำลังคนหรือแรงงานไพร่ เป็นทรัพยากรที่มีค่ายิ่ง ไพร่ หมายถึง ราษฎรชายหญิง ที่มิได้เป็นมูลนายและทาส ไพร่ทุกคน ต้องลงทะเบียนขึ้นสังกัดกับมูลนาย ซึ่งได้แก่ เจ้านาย และขุนนาง กษัตริย์อยุธยาได้ทรงใช้ระบบศักดินา เป็นกลไกสำคัญในการควบคุม และการแจกจ่ายแรงงานให้แก่มูลนายต่างๆ ขุนนางที่มีตำแหน่งหน้าที่ราชการสูง จึงมีกำลังคนในความควบคุม มากกว่าขุนนางที่มีศักดินาต่ำกว่า เช่น ขุนนางที่ถือศักดินา 400 มีสิทธิตั้งไพร่เป็นเสมียนทนายได้ 3 คน ศักดินา 10,000 ตั้งได้ 15 - 30 คน เป็นต้น
2. ระบบศักดินาเป็นโครงสร้างของการจัดระเบียบชนชั้น
ระบบไพร่ได้แบ่งคนในสังคมออกเป็น 4 กลุ่ม คือ เจ้านาย ขุนนาง ไพร่ และทาส ชนกลุ่มน้อยอื่นๆ เช่น มอญ แขกจาม มีสถานะเป็นไพร่ ส่วนพระสงฆ์ และชาวจีนเป็นกลุ่มคนนอกระบบไพร่ กษัตริย์อยุธยาได้ใช้ระบบศักดินาเป็นเครื่องกำหนดสิทธิ หน้าที่ อำนาจ และฐานะของคนทุกกลุ่มในสังคมไทย ผู้ที่มีศักดินา 400 ขึ้นไป เป็นมูลนายระดับสูง ส่วนผู้ที่มีศักดินาต่ำกว่าลงไป เป็นมูลนายระดับล่าง ที่มีสถานะดีกว่าไพร่ในบางเรื่อง ความสัมพันธ์ของมูลนายกับไพร่ เป็นความสัมพันธ์แบบอุปถัมภ์ กล่าวคือ มูลนาย เป็นผู้ปกครองควบคุม ดูแลไพร่จำนวนหนึ่ง ตามศักดินาที่ถืออยู่ เช่น ยศพัน ถือศักดินา 400 ไร่ จะมีไพร่ในปกครอง หรือแรงงานที่ใช้ในการผลิตได้ 16 คน มูลนายมีหน้าที่ควบคุมไพร่ ให้ทำงานตามที่รัฐกำหนดมา ควบคุมการย้ายถิ่นที่อยู่ สอดส่องดูแลความประพฤติ หากไพร่ในสังกัดมีคดี มูลนายต้องส่งไพร่ไปขึ้นศาล ขณะเดียวกันหากไพร่ในสังกัดเดือดร้อน มูลนายต้องให้ความช่วยเหลือ ความอุปถัมภ์นี้เป็นบุญคุณ ที่ไพร่ต้องสำนัก และตอบแทนด้วยความจงรักภักดี แรงงาน และของกำนัลแก่มูลนาย
3. ระบบศักดินาเป็นสิทธิในการเลือกถือครองที่ดิน
ในอดีต ชนชั้นปกครอง คือ กษัตริย์ เจ้านาย และขุนนางเป็นผู้ครอบครองที่ดินทั้งหมด พวกไพร่ได้รับสิทธิในการถือครองที่ดิน จำนวนหนึ่ง คือ 10 - 25 ไร่ เพื่อบุกเบิกเพาะปลูกหาผลประโยชน์ แต่มิได้มีกรรมสิทธิ์ในที่ดิน ระบบศักดินาจึงมีบทบาทในด้านเศรษฐกิจ ในแง่ของการเป็นสิทธิในการถือครองที่ดิน ตามศักดินาเท่านั้น
รูปที่ 2 บรรยากาศการทำนา (จากหนังสือ Twentieth Century Impression of Siam)
ในระเบียบการปกครองส่วนกลาง ของระบบศักดินา ได้กำหนดกรมสำคัญไว้ 4 กรม คือ เวียง วัง คลัง และนา หรือเรียกรวมว่า จตุสมดภ์ เนื่องจากการเพาะปลูกข้าว เป็นหัวใจของการผลิต เสนาบดีกรมนาจึงมีความสำคัญยิ่ง เพราะมีหน้าที่ดูแลนาหลวง และสนับสนุนให้ราษฎรทำนา เก็บภาษีนา ซื้อข้าวเข้าฉางหลวง ตลอดจนตั้งศาล ชำระความเกี่ยวกับที่นา และวัวควาย
ระบบศักดินาได้ถูกยกเลิกไป ในสมัยรัชกาลที่ 5 เพราะนายที่มีศักดินาสูงย่อมมีที่นามาก และ มีไพร่อยู่ในการควบคุมจำนวนมาก เป็นอันตรายต่อระบบรวมศูนย์อำนาจการปกครอง ไว้ที่ส่วนกลาง กระทรวงเกษตราธิการ ซึ่งต่อมาก็คือ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จึงถูกตั้งขึ้นมาแทนกรมนาเดิม กระนั้นก็ดีแม้ว่าระบบศักดินา จะยกเลิกไป แต่ความสัมพันธ์แบบอุปถัมภ์ระหว่างนายกับไพร่ ก็ยังฝังรากลึกอยู่ในสังคมไทย โดยเปลี่ยนรูปเป็นความสัมพันธ์ แบบเจ้านายกับลูกน้องแทน
